حل اختلاف در سایر کشورها جهان چگونه است
چکیده
«آرامش وصلح به این معنی نیست که در مکانی باشیم که هیچ سر وصدا، مشکل یا کار دشواری نباشد بلکه یعنی بودن در قلب همه اینها واحساس آرامش در قلب خودمان»
در کشور ما نهاد شورای حل اختلاف به منظور کاهش مراجعات مردم به محکمه قضایی ودر راستای توسعه مشارکت­های مردمی،جهت رفع اختلاف محلی و حل وفصل اموری که ماهیت قضایی ندارند یا پیچیدگی کمی دارند فعالیت می­کند.

چگونگی استفاده از این روش حل اختلاف و نحوه رسیدگی به شکایات مردم در سایر کشورها ازجمله موضوعاتی است که در این مقاله مورد بررسی قرار می­گیرد.
تاریخچه
اگر دو گروه از مومنان با یکدیگر به جنگ پرداختند میان آنها صلح و سازش برقرار نمایید.«حجرات:9»
وساطت1 از زمانهای خیلی قدیم شکل گرفت.تاریخدانان این فعالیت را مربوط به زمان بازرگانان فینیقیه وهمچنین شهربابل می دانند.در یونان قدیم بصورت واسطه­های غیر نظامی وسپس در تمدن روم وساطت شناخته شد.رومی ها با نامهای مختلف کار وساطت را انجام می دادند.
بعضی تمدنها شخص میانجی را فردی مقدس می دانستند و احترام فراوانی به او می­گذاشتند ونقش او تا حدی مثل حکیم یا رئیس قبیله بود.
در کشور ما اولین تجربه های عدالت مشارکتی بصورت رسمی به سال 1312برمی­گرددکه به منظور سامان­دهی امور قضایی و اداری منطقه لرستان انجام شد و بصورت دادگاهی مرکب از سه نفر (یکی از اعضا بومی و محلی) بود.سپس درسال 1332بعد از دوره ای توقف طولانی در این زمینه لایحه هیأت حل اختلافات محلی در سی ماده به تصویب رسید ولی این لایحه به علت جو سیاسی واجتماعی حاکم بر زمان اجرا نشد سپس قانونی برای رسیدگی و حل اختلافات ایلات و عشایر تهیه شد که از راه کدخدامنشی و اصلاح اختلافات دعاوی را فیصله می­داد.
خانه های انصاف(مرکب از پنج نفر، سه نفر عضو اصلی ودو نفر عضو علی البدل) در سال 1344برای رسیدگی به دعاوی ساکنان روستا تشکیل شد.اعضای خانه­های انصاف سه سال و با انتخابات عمومی از میان واجدین شرایط انتخاب می­شدند.در سال 1348 در شهرهای مختلف کشور نیز 91 شورای داوری فعال شد.در سال 1356 قانون جدید شوراهای داوری تصویب شد و بر اساس این قانون به منظور رسیدگی و حل اختلافات ساکنان شهرها شوراهای داوری در هر شهر یا در چند محدوده از شهرها تشکیل می­گردید. شورای داوری دارای یک مشاور بود که از طرف دادگستری از بین قضات شاغل یا باز نشسته یا وکلای دادگستری یا سردفتران تعیین می­شد که حتما می بایست از اهالی همان شهر باشند.عضویت در شورا افتخاری بود و نظارت بر عملکرد شورا واعضای آن به وسیله قضات و مشاوران تعیین شده صورت می گرفت.
امروزه حل اختلاف با نامهای متفاوت ولی با روشهای تقریبا یکسان در کشورهای دیگر نیز انجام می­شود که چند نمونه از آنها را بررسی می کنیم.
برای رفع کشمکش ها از طریق واسطه های داوطلب در سال 1970در چند شهر بزرگ انجمن هایی تشکیل شد.موفقیت این تجربه موجب ایجاد صدها برنامه دیگر شد وامروزه برنامه های این انجمن ها در ایالات متحده پیشرفت کرده است.
انجمن وساطت این چنین توصیف می شود:
- استفاده از داوطلبان آموزش دیده .البته نیازی نیست که این اشخاص مدارک تحصیلی یا حرفه ای داشته باشند.
- ایجاد یک شعبه خصوصی یا عمومی رایگان با مدیریت یک کمیته مشورتی
- ارتباط مستقیم با اجتماع از طریق ارجاع وکوشش در کاهش موانع در خدمات فیزیکی،زبانی،فرهنگی و اقتصادی
- سرویس دهی به مشتریان بدون توجه به قدرت پرداخت آنها
- ابداع، تسهیل وآموزش در انجمن که موجب تغییرات سیستماتیک مثبت می­شود.
- شرکت در فعالیت­های اطلاع رسانی وآموزشی
- ایجاد یک مکان برای رفع مجادله­ها در مراحل ابتدایی
- ارائه پیشنهاد به سیستم قضایی در هر مرحله از دعوی
انجمن وساطت2 ( CMS)
کار دراین انجمن داوطلبانه، قابل اجرا، غیررسمی، بارضایت وقابل پرداخت است.
مراحل :
- ابتدا شخص با تماس تلفنی مشکلش را عنوان می کند وشخص هماهنگ کننده تصمیم می­گیرد که آیا وساطت در این مورد مفید است یا نه؟
- اگر هر دو طرف دعوی موافق بودند زمانی مناسب اعلام می شود.
- افراد با تجربه و کارآزموده در محیطی محترمانه وسالم به طرفین کمک می­کنند تا در مورد مشکلشان صحبت کنند ونقطه مشترک را بیابند.
- طرفین هر کدام فرصت دارند تا داستان خود را تعریف کنند.
- به کمک شخص میانجی طرفین راه حل­های مورد قبول را پیدا می­کنند.
- توافق نوشته می­شود ودو طرف آن را امضا می کنند.
در هر وساطت دو عضو شرکت می­کنند.اعضا باید حد اقل 40 ساعت آموزش عمومی بر اساس شرایط تقاضا داشته باشند.هم چنین در مناطق خاص بر اساس نیاز آموزش قوانین مستاجری، ایمنی، سلامت روحی وروانی وآشنایی با سیاست­ها و احکام تشریفات قانونی انجام می شود.
عملکرد اعضا میانجی در وساطت:
- به طرفین گوش می کنند تا موضوع را بیان کنند.
- سوالهایی می­پرسند تا دو طرف آگاه شده موضوع را درک کنند.
- طی مراحل حل مشکل طرفین را راهنمایی می­کنند.
- به آنها کمک می­کنند تا توافق ایجاد شود و رضایت حاصل شود.
میانجی­ها جانبداری نمی­کنند، قضاوت نمی­کنند، سرزنش نمی­کنند یا به طرفین نمی­گویند چه کنند وآنها را مجبور نمی­کنند که تصمیم بگیرند بلکه به آنها کمک می­کنند تا صحبت بین طرفین دعوی آسان شود وبتوانند توافق کنند.
حل اختلاف3
طی ده سال گذشته در انگلیس هم حل اختلاف خدماتی به مردم ارائه داده است.ابتدا کار بصورت وساطت بین همسایگان،افراد جوان و وابستگان آنها شروع شده وامروزه در صددتوسعه این خدمات در محل کار هم می باشند.
افراد واسط بصورت راهنمایان و افراد کارآموز داوطلب هستند.تامین حقوق این افراد از طریق منابع گوناگون از جمله مشتریان آنها و سازمانهایی مثل سازمان مسکن صورت می گیرد و در مجموعه این افراد متخصصانی هم جهت رفع مشکلات مردم خدمت می­کنند.از جمله موارد مورد بررسی رفع آزارهای همسایگی و رفتارهای ضد اجتماعی است.
خدمات
- ارزیابی شکایات واختلافات بصورت رایگان
- تمرکز بر همه گروهها وکسب نتایج مطلوب
- وساطت(باتوافق طرفین) وتسهیل گفتگوهای دشوار
- برگزاری جلسات حل اختلاف(ترتیب ملاقات در هر مرحله از بررسی شکایت وتحقیق وتشکیل هیأت بررسی، دادگاه محکمه ودادرسی یااستعلام شکایت مردم از دولت)
- هدایت کشمکش ها(برگزاری جلسات مختص هر طرف و جداگانه و تعدیل واکنشها)
- تحقیق موضوع و داوری(بصورت پرسش و بازرسی کامل و پیش بردن جلسه)
- آموزش مهارتهای وساطت
حل اختلاف4
به معنی حل اختلاف اختیاری است وقتی که طرفین دعوی موافقت می­کنند از خدمات یک شخص میانجی5 استفاده کنند.این شخص به طور جداگانه با طرفین دیدار می کند و تلاش او بر حل اختلاف است .او این کار را با کاهش تنشها، افزایش ارتباطات،تفسیر موضوع،رسیدگی اصولی، کشف راه حلهای پنهانی و حل وفصل گفتگویی انجام می­دهد.
این روش حل اختلاف با داوری و حکمیت6 تفاوت دارد.زیرا در مراحل حل اختلاف اعتبار قانونی وجود ندارد وشخص میانجی معمولا قدرتی برای جستجوی شواهد و یا تماس با شاهدین ندارد.در این مورد تصمیمی نوشته نمی­شود و رای هم داده نمی­شود.بنابراین روش فوق با وساطت هم متفاوت است زیرا در اغلب موارد هدف اصلی حل اختلاف با اعطا (امتیاز انحصاری) است ولی در وساطت7 شخص میانجی سعی می­کند بحث را به سوی خوش­بین نمودن طرفین پیش ببرد، احساسات را به سوی دلایل موجه معطوف نماید و مسائل ارائه شده را دوباره قالب­بندی کند.
در این نوع حل اختلاف طرفین به ندرت یا هیچ وقت با هم در حضور شخص میانجی روبرو نمی­شوند وشخص آشتی دهنده از هر دو طرف به­طور جدا­گانه می­خواهد که فهرستی از همه موارد(پیامدهایی که از حل اختلاف انتظار دارند) تهیه کنند.در مرحله بعد از آنها می­خواهد که به­طور جداگانه موارد را به ترتیب اهمیت مرتب کنند و طرفین را تشویق می­کند که هر کدام موارد را یکی یکی از مورد کم اهمیت بگویند تا به موارد مهمتر برسند.به ندرت طرفین تقدم­های همانند دارند ومعمولا هر کدام مواردی را می­گویند که طرف دیگر یادداشت نکرده است.بنابر این شخص آشتی دهنده به سرعت موفق می­شود به طرفین کمک کند به یکدیگر اعتماد کنند.اکثر آشتی دهندگان، مذاکره کنندگان ماهری هستند واین افراد معمولا تحت حمایت ارگانهای غیر دولتی هستند.
حل اختلاف در محل کار
ناسازگاریها در محل کار هم می­تواند انواع اختلافات را موجب شود.برای مثال اختلافات بین کارکنان، اختلافات قراردادی در مورد تصرفات ، شرایط اشتغال وادعاهای کارکنان در مورد پاداش­ها از این قبیل هستند.
در محلهای وسیع کاری اختلافات برای کسانی پیش می­آید که ارتباطات کاری مداوم  با یک سیستم بسته دارند ودر این موارد وساطت جهت حل اختلاف مناسب است.اما در سازمانها ارتباطات پیچیده­ای مثل سلسله مراتب، امنیت شغلی ورقابت وجود دارد که کار وساطت را مشکل می کند.
چرا حل اختلاف از طریق وساطت؟
دلایلی که موجب می شود به جای دادگاه و وکیل به مراکز حل اختلاف مراجعه کنیم:
- حل مشکلات از طریق وساطت ارزان­تر از دادگاه است اگر مبلغی هم دریافت شود زمان حل مشکل بسیار کمتر است.شاید موردی که در دست وکیل است ماهها و حتی سالها طول بکشد تا رفع شود اما از طریق وساطت طی چند ساعت مشکل حل می­شود و زمان کوتاهتر یعنی هزینه کمتر.
- وساطت مراحل محرمانه­ای دارد در صورتی که ممکن است دادگاه عمومی باشد.آنچه در وساطت اتفاق می افتد کاملا محرمانه باقی می­ماند.در وساطت در اکثر مواقع سیستم قانونی نمی­تواند واسطه را مجبور به شهادت درباره جریان وساطت کند تنها استثناء این موارد سوء استفاده از کودکان یا اعمال جنایی است.
- در این روش امکانات متنوعی برای حل مشکل وجود دارد و راه حل توسط دو طرف انتخاب می شود.بر خلاف این که در دادگاه احتمال دارد هیچ کدام از طرفین از نتیجه بدست آمده راضی نباشد.اما چون در وساطت طرفین توافق می کنند نتیجه اعلام شده از طریق میانجی به سادگی پذیرفته می­شود.در هر صورت توافق ایجاد شده در وساطت در دادگاه هم قابل اجرا است.
- مراحل وساطت تلاشی دو طرفه است وکسانی که برای حل مشکل خود به این مراکز مراجعه می­کنند می­خواهند به­طور مسالمت آمیز مشکل خود را حل کنند نه این که مقابل یکدیگر قرار بگیرند. هر طرف متمایل است شرایط طرف مقابل را درک کند و برای حل مشکل در نظر بگیرد.
- و بالاخره حل مشکل از این طریق توسط شخص سومی که بی­طرف است انجام می­شود.این شخص با توجه به احساسات و ارتباطات طرفین جریان را پیش می برد،توصیه حقوقی نمی­کند و به طرفین کمک می­کند تا بهترین راه را پیدا کنند.
آن چنان که مشخص است حل اختلاف از طریق افراد واسطه در مراکز موجود در کشورها اساسی مشابه دارد و یا این که حداقل با هدفی مشابه یعنی حل مشکلات مردم در فرصتی کمتر و به روشی آسان­تر پیش می­رود.می­توان گفت وساطت نه تنها می تواند روشی برای حل اختلافات باشد بلکه می­تواند از وقوع کشمکش­ها هم جلوگیری کند.
زیرنویس
1.Mediation
2.Community Mediation Services
3.Resolve in West Berkshire
4.Conciliation
5.Conciliator
6.Arbitration
7.Mediation
منابع:
فتحی . حجت الله . مجله فقه وحقوق شماره 4 ، نقد و بررسي شوراهاي حل اختلاف  
•  ulle, L (2005) Mediation: Principles Processes Practice, Australia, LexisNexis Butterworths. 
 Cremin, H. 2007. Peer Mediation: Citizenship and Social Inclusion in Action. Maidenhead: Open University Press.
•  harlton, R. 2000. Dispute Resolution Guidebook. Star Printery Pty Ltd, Erskineville NSW.(2nd edition) Ligare Pty Ltd, Riverwood NSW.
اکبرروحی
کارشناسی ارشد مدیریت وعضو شعبه 20 شورای حل اختلاف

گرد آوری بابا فارس

منبع: سایت دادگستری اصفهان